Κεφάλαιο 8: Ομαδική αφήγηση
Από τη στιγμή που θα «αναδυθούν» οι επιθυμίες μιας θεατρικής ομάδας στο devised theatre και προκύψουν διάφορα θέματα, ιδέες, προοπτικές, τα μέλη της ομάδας καλούνται να γράψουν το δικό τους κείμενο, αφού δεν προϋπάρχει έτοιμο θεατρικό έργο. Η διαδικασία δεν είναι εύκολη, είναι απαιτητική και πολύ πιο επίπονη από την αναπαράσταση-ερμηνεία ενός ήδη γραμμένου θεατρικού κειμένου.[1] Και το ερώτημα που προκύπτει είναι πως γίνεται να γραφεί ένα κείμενο για μία θεατρική παράσταση, όταν ξετυλίγονται διαφορετικοί εσωτερικοί κόσμοι και άρα διαφορετικές οπτικές γωνίες;
Ο Rogers στο βιβλίο του Ένας τρόπος να υπάρχουμε, αναπτύσσει ένα ολόκληρο κεφάλαιο πάνω στο ερώτημα: «Χρειαζόμαστε ‘μία’ πραγματικότητα;». Μέσα από μία σειρά σκέψεων και αναφορές σε επιστημονικά φαινόμενα, αλλά και στην κατανόηση του εαυτού μας και των άλλων ανθρώπων, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει μία πραγματικότητα, ότι η ιστορία έχει δείξει ότι τα πάντα αλλάζουν, ότι αυτό που θεωρούμε ως μοναδική ανακάλυψη σήμερα θα αναιρεθεί με μία άλλη στο μέλλον. Οδηγήθηκε λοιπόν να πιστεύει, όπως σημειώνει, ότι «η μόνη πραγματικότητα που είναι δυνατόν να γνωρίζω είναι ο κόσμος όπως εγώ τον αντιλαμβάνομαι και τον βιώνω αυτή τη στιγμή» και ότι υπάρχουν τόσες πραγματικότητες όσοι κάτοικοι ζουν σ’ αυτό τον πλανήτη.[2]
Εκτός από τις άγνωστες δυνάμεις του σύμπαντος που μας περιβάλλει, ο Rogers αναφέρεται και στην διαφορετική αντίληψη των φαινομένων που αναπτύσσει ο κάθε άνθρωπος ξεχωριστά. Για ποιά ‘μία’ πραγματικότητα μπορούμε να μιλάμε όταν κάθε άτομο κινείται από το δικό του «εσωτερικό θέατρο» σχηματίζοντας τις δικές του «αναπαραστάσεις» όπου δρουν πρόσωπα, αντικείμενα, εικόνες του εξωτερικού περιβάλλοντος.[3] Και όλες αυτές οι μορφές φιλτράρονται από προσωπικά συστήματα αξιών και επενδύονται από ένα εσωτερικό «συναισθηματικό πλαίσιο».[4] Όπως αναφέρει και ο Ναυρίδης σχετικά, η «αναπαράσταση» ορίζεται ως το «προϊόν μιας εσωτερικής υποκειμενικής διεργασίας» και είναι η «πρώτη ύλη της επικοινωνίας».[5] Η διεργασία της «αναπαράστασης» τροφοδοτείται από τις πληροφορίες που παρέχουν οι αισθήσεις του ατόμου όσον αφορά ένα αντικείμενο, από τις πληροφορίες που έχουν συσσωρευτεί στη μνήμη του από την προσωπική του ιστορία και τα βιώματά του και από τις πληροφορίες που μοιράζεται με τους άλλους ανθρώπους.[6]
Στη βάση αυτή, των διαφορετικών «εσωτερικών θεάτρων» δημιουργούνται και διαφορετικές ιστορίες ή πιο συγκεκριμένα διαφορετικές αφηγήσεις. Πάνω σ’αυτή την τροχιά λοιπόν συνθέτουν το κείμενο της παράστασης τα μέλη μιας ομάδας στο devised theatre. Με την πρακτική της επινόησης, της ιδιότητας με άλλα λόγια της αφήγησης φτιάχνουν ιστορίες, που μοιράζονται μεταξύ τους. Αυτές οι ιστορίες προκύπτουν από προσωπικά βιώματα, από τη φαντασία, από τη μνήμη, από όνειρα, επιθυμίες που διερευνώνται κατά τη διάρκεια των προβών, από ιστορίες άλλων ανθρώπων της καθημερινότητας, γι αυτό και τα κείμενα τους χαρακτηρίζονται από «αυτοαναφορικότητα» και «πολυπρισματικότητα».[7] Άρα θα μπορούσε να συλλογιστεί κανείς ότι η ομαδική αφήγηση στο devised theatre έχει ως άξονα την επικοινωνία αυτών των διαφορετικών αφηγήσεων που προκύπτουν από την λειτουργία της εσωτερικής διεργασίας της «αναπαράστασης» του κάθε ατόμου που συμμετέχει. Η σύν-πραξη αυτή, το ‘complicite’ δημιουργεί έναν σύνθετο και πολυδιάστατο κόσμο στη σκηνή που δηλώνει ακριβώς αυτό που σχολιάζει και ο Rogers, ότι υπάρχουν άπειρες πραγματικότητες γύρω μας. Aπό το μοίρασμα όλων αυτών των διαφορετικών εμπειριών δεν μπορεί να παραχθεί μία ιστορία με αρχή, μέση και τέλος, αλλά αυτό που παράγεται είναι «θραύσματα που ενώνονται μεταξύ τους για να συνθέσουν το όλον».[8]
Και το πιο σημαντικό που προκύπτει απ’ αυτή τη σύν–πραξη μέσω της επικοινωνίας των εσωτερικών «αναπαραστάσεων» είναι το γεγονός ότι γίνεται ένα βήμα προς την κατανόηση του Άλλου. Γιατί όπως υποστηρίζει ο Lobrot, μπορούμε να καταλάβουμε τον άλλον μόνο «εάν αυτός ο άλλος δεχτεί να σου ανοίξει τον κόσμο των αναπαραστάσεών του».[9] Κατά αυτόν το τρόπο ερχόμαστε κοντά στην έννοια της «ενσυναίσθησης». Τα μέλη μιας ομάδας στο devised theatre, είτε είναι ηθοποιοί, είτε συμμετέχοντες σε ένα πρόγραμμα του εφαρμοσμένου θεάτρου, είναι πολύ κοντά στο φαινόμενο αυτό, αφού αποκαλύπτουν τις εσωτερικές τους «αφηγήσεις» και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα «αμεσότητα» και ειλικρίνεια στις μεταξύ τους σχέσεις που μεταδίδεται και στους θεατές στην περίπτωση που υπάρχει παράσταση.[10]
Ο διάλογος αυτών των αναπαραστάσεων, η συνάντησή με τον Άλλον και τον διαφορετικό κόσμο που κουβαλά ανοίγει το δρόμο προς την ανάπτυξη του προσώπου ακόμη και τη θεραπεία του όπως είδαμε στις προσεγγίσεις του Κινήματος του Ανθρώπινου Δυναμικού. Όσον αφορά τη λειτουργικότητα του «devising» προς την κατεύθυνση αυτή φαίνεται στα αποτελέσματα που προκύπτουν σε διάφορες ομάδες είτε στον εκπαιδευτικό τομέα, είτε στο επίπεδο της κοινωνικής παρέμβασης, στο εφαρμοσμένο θέατρο.
Στο εφαρμοσμένο θέατρο από την άλλη, πρέπει να τονίσουμε ότι η αφήγηση πηγάζει από την ιδέα ότι ο εαυτός μπορεί να κατασκευαστεί και με μία ευρεία έννοια μπορούμε να τον αφηγηθούμε, να τον δημιουργήσουμε και να τον ξανα-δημιουργήσουμε μέσω της διάδρασης μας με τους άλλους. Διατηρώντας τη συνειδητότητά του και την αντιληπτικότητά του ο εαυτός μπορεί να αλλάζει μέσα στην αλλαγή των ιστορικών συνθηκών και των διαφορετικών εμπειριών που ζει. Η ζωή μας λοιπόν δεν μπορεί να είναι μία «γραμμική αφήγηση» αλλά «σχηματισμοί από αναμνήσεις» και «δίκτυα νοημάτων» τα οποία «μπορούν να γίνουν ιστορίες όσο οι εμπειρίες μπορούν να ξανα-ειπωθούν, να ξανα-δημιουργηθούν, να συντακτούν και να ερμηνευτούν».[11]
Υπό αυτό το πρίσμα οι πολλές πραγματικότητες δεν υπάρχουν μόνο μεταξύ των ανθρώπων αλλά και μέσα στον ίδιο μας τον εαυτό. Ο εαυτός βρίσκεται σε μία συνεχή κίνηση, αλλάζει, μαθαίνει χάρη σ’αυτή την ιδιότητά του να δημιουργεί το εσωτερικό του θέατρο που του επιτρέπει να εμπλουτίζει τις εμπειρίες του και να αναπτύσσεται. Και η πράξη της επινόησης που συμβαίνει στο devised theatre αναφέρεται ακριβώς στη δυνατότητα που έχουμε να δημιουργούμε κάθε στιγμή τον ίδιο μας τον εαυτό στα διαφορετικά πλαίσια που τον τοποθετούμε στο «εδώ και τώρα». Για να συμβεί αυτό όμως χρειαζόμαστε τον Άλλον, την ετερότητά του, την «ανεξερεύνητη χώρα» του εσωτερικού του κόσμου. Γι’ αυτό και το «devising» συντελείται σε ομαδικό πλαίσιο, μαζί με άλλους, αν θέλουμε να εξελίξουμε τον εαυτό μας.
Στο σημείο αυτό, όπου το δράμα ως «όχημα μέσω του οποίου οι συμμετέχοντες μπορούν να πειραματιστούν με διαφορετικές ταυτότητες και να δοκιμασθούν με νέους τρόπους ζωής» και ως ικανό να συνεισφέρει στη «διαδικασία του γίγνεσθαι» το «devising» έρχεται να διασταυρωθεί με την δημιουργία του εαυτού μέσω της συνάντησης μας με τον άλλον, να προάγει και να υποστηρίξει ταυτόχρονα την συν-κίνηση, μέσω της οποίας ο άνθρωπος εξελίσσεται και αναπτύσσεται.[12] «Πρόκειται» όπως σχολιάζει ο Μπακιρτζής:
«κυριολεκτικά για εμπειρία ‘ελευθερίας’ και ‘δημιουργίας’ τόσο του εαυτού όσο και του άλλου, για δημιουργία αυτού που ούτε ο ένας ούτε ο άλλος από μόνος του μπορεί να συλλάβει και να υλοποιήσει. […] Πρόκειται για εμπειρία που θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως ‘Τρομερή’, που φοβίζει λόγω της επαφής με το άγνωστο και το απρόβλεπτο που εμπεριέχει, και ως ‘Ιερή’, λόγω της δυνατότητας δημιουργίας αυτού που δεν προυπήρξε».[13]
[1] Oddey, Devising Theatre. A Practical and Theoretical Handbook, σ.200.
[2] Rogers, Ένας τρόπος να υπάρχουμε, σ.92.
[3] Lobrot, Ζώντας μαζί, σ.127.
[4] Στο ίδιο
[5] Ναυρίδης, Κλινική κοινωνική ψυχολογία, σ.158.
[6] Στο ίδιο
[7] Τσίχλη, «Πολιτικές και κοινωνικές συνιστώσες στο ευρωπαϊκό θέατρο του τέλους του 20ού αιώνα», σ. 109-110.
[8] Callery, Through the Body, σ.168.
[9] Lobrot, Ζώντας μαζί, σ.128.
[10] Τσίχλη, «Πολιτικές και κοινωνικές συνιστώσες στο ευρωπαϊκό θέατρο του τέλους του 20ού αιώνα», σ.111.
[11] Nicholson, Applied Drama, σ.65. Επίσης o Jerume Bruner αναφέρεται στην κατασκευή του εαυτού μέσω της αφήγησης, «ο εαυτός είναι ένα προϊόν της αφήγησης μας, και όχι κάποια ουσία την οποία αναζητούμε στο βάθος της υποκειμενικότητας», και μάλιστα σχολιάζει ο ίδιος ότι «εάν στερούμασταν την ικανότητα να φτιάχνουμε ιστορίες για τον εαυτό μας, δεν θα υπήρχε εαυτός» και αναφέρεται σε δύο νευρολογικές διαταραχές , το σύνδρομο Korsakov και τη νόσο Αlzheimer. Βλ. Jerome Bruner, Δημιουργώντας Ιστορίες. Νόμος, λογοτεχνία, ζωή, επιμ. Γιάννης Κουγιουμουτζάκης, μτφ. Βασιλική Τσούρτου, Κατερίνα Πολυδάκη και Γιάννης Κουγιουμουτζάκης, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2004, σ.137-138.
[12] Nicholson, Applied Drama, σ.82.
[13] Μπακιρτζής, Επικοινωνία και αγωγή, σ.323.

Μείνετε ενημερωμένοι.
Κάντε εγγραφή στα ενημερωτικά δελτία μας.
Ακολουθήστε μας στα social
#perasmatheatre


